مقام تعقل ، محاذى عالم عقول است ؛ و باعتبار مقام قلب ، كه مقام ظهور تفصيلى حقايق و معقولات و صور است ، تطابق با عالم واحديت و حضرت علميه دارد . حضرت علميه و واحديت ، مقام ظهور علوم تفصيلى حق و مرتبهء تجلى حق مطلق بجميع اسماء و صفات در صورت اعيان ثابته و معلومات تفصيليه و حقايق متميزه از يكديگر است ، كه مشاء آن را مقام علم عنائى حق مىدانند . قهرا مقام روح ، كه باطن قلب و مقام اجمال حقايق و صور تفصيلى موجود در قلب است ، با مقام واحديت كه مقام شهود حقايق و محل ظهور مراتب وجودى بظهور اجمالى است . « كالشجرة في النواة » ، مطابق است كه حكما از آن تعبير بعقل بسيط اجمالى ، خلاق صور تفصيليه نموده‌اند . مقام سرّ ، مقام فناء در حق و مقام اخفى ، مقام و وجههء باطن است . مقام سرّ و مقام اخفى يا اخفويت ، مقام فناى در حق در عين بقاء به اوست . ما اين مراتب را بطور تفصيل در فصول قبل بيان كرديم ، و در تطابق نسختين « عالم انفس و عالم آفاق » ، نيز بلسان ديگر آن را شرح داديم . اعادهء آن كلمات خارج از فن تأليف و موجب تطويل و تكرار مىشود . « وَ اللَّهُ يَقُولُ الْحَقَّ وَ هُوَ يَهْدِي السَّبِيلَ » . * * * وجوه قلب را سالكان مسالك شهود و تحقيق ، و محققان اهل كشف و يقين ، بعدد حضرات خمس دانسته‌اند . هيچ فعلى از انسان بدون انصباغ حكم يكى از حضرات مذكور صادر نمىشود ، مگر كسى كه بمقام تمكين بعد از تلوين و فناء عن الفناءين و صحو بعد از محو نائل گرديده باشد . يكى از وجوه قلب انسانى ، وجه محاذى و مقابل غيب وجود حق است . كه از آن تعبير بوجه خاص نموده‌اند . وسايط بين حق و خلق ، حتى اسماء و صفات در قلب ، به اين اعتبار حكمى ندارند . علم به اين وجه براى احدى غير از كمل و افراد حاصل نمىشود . و لهذا الامر من حيث الوجه الذى يقابله من قلب الانسان و غيره في الوجود الظاهر مراتب و مظاهر و آيات ، من جملتها الاوليات ، كالحركة الاولى و النظرة و الخاطر و السماع ، و كل ظاهر اول مما لا يخفى على اهل الحضور ، و لا يترتب شرعا